تمام رشته هاى علوم تجربى چنين است . اين حكم عقل از دو قياس خفى در ارتكاز استقراء كننده به وجود مىآيدكه غالباً خودش متوجه آن نمىگردد ، يك قياس استثنايى و ديگرى قياس اقترانى . صورت قياس استثنايى چنين است : اگر حصول اين اثر اتفاقى و بدون علت باشد ، هميشه تحقق نمىيافت . لكن دايماً و هميشه حاصل شده است ( به مشاهده ) . حصول اثر مذكور اتفاقى نيست بلكه علت موجبه‌اى دارد . قياس اقترانى چنين است : حصول اين اثر معلول علت است : هر معلول تخلف آن از علتش ممتنع است ، نتيجه از شكل اول : اين اثر و معلول تخلف آن از علتش ممتنع است . بايد بدانيد كه صغراى اين قياس اقترانى ، نتيجه قياس استثنايى سابق است و كبراى آن بديهى اولى است . و صغرا و كبراى قياس استنثايى هم بديهى مىباشد ، بنابراين حكم تجربه به قضاياى اولى و مشاهدات بر مىگردد . به هر حال بايد حكم عقلى را براى احكام حسى قبول كنيم . در پايان بايد بدانيم كه صناعات پنجگانه منطق عبارت است از : صناعة البرهان ؛ صناعة الجدل ؛ صناعة الخطابة ؛ صناعة الشعر ؛ صناعة المغالطة . المنجد ميگويد : صناعت - به كسر صاد - در معانى و به فتح آن در محسوسات استعمال مىشود ، و صناعت علمى است كه بر مزاوله و مباشره كار حاصل شود ، دانش متعلق به عمل .